Do końca XIX wieku Skawina była miastem, którego mieszkańcy utrzymywali się głównie z rzemiosła, handlu oraz rolnictwa. Na początku XX wieku sytuacja ekonomiczna w mieście nie była najlepsza. W tym samym czasie na świecie zachodziły istotne przemiany gospodarcze, które prowadziły do rozwoju przemysłu oraz powstawania licznych fabryk i zakładów produkcyjnych.
Browar parowy w Skawinie
Tradycje browarnicze w Skawinie sięgają średniowiecza — już w XIV wieku istniała tu karczma, a w XV wieku funkcjonowała słodownia. W 1895 roku wybudowano browar, który był pierwszym i najstarszym zakładem przemysłowym w mieście. Znajdował się on na terenach dzisiejszych ulic Mickiewicza, Browarnej i Rzecznej. Jego pierwszym właścicielem był pochodzący z Czech Albin Kolloros, wcześniej zarządzający browarem w Radziszowie.
Najważniejszym budynkiem była warzelnia, gdzie przygotowywano brzeczkę z jęczmienia i chmielu, natomiast w dolnej części odbywał się proces fermentacji. Oprócz tego w skład browaru wchodziły także rozlewnia piwa, bednarnia oraz myjnia. Istniał również magazyn lodu naturalnego, który zimą pozyskiwano z rzeki Skawinki.
Wraz z rozwojem browarów w pobliskich miejscowościach, takich jak Żywiec i Okocim, znaczenie skawińskiego browaru zaczęło maleć. Ostatecznie w 1915 roku zaprzestano produkcji piwa i zakład zakończył działalność.
Rafineria nafty
Jednym z pierwszych zakładów przemysłowych w Skawinie była rafineria nafty, wybudowana w 1900 roku. Jej właścicielem był Chaim Griffel, który posiadał także podobne zakłady w Drohobyczu oraz Stanisławowie.
Kompleks rafinerii obejmował kilka budynków i instalacji, w tym kotłownię połączoną z maszynownią (wyposażoną w maszynę parową i generator prądu), destylarnię, zbiorniki na ropę naftową oraz laboratorium. Mimo że zakład powstał na początku XX wieku, przez długi czas nie rozpoczęto w nim produkcji — uruchomiono ją dopiero w 1922 roku.
Po rozpoczęciu działalności rafineria zatrudniała około 40 pracowników, jednak funkcjonowała stosunkowo krótko, bo zaledwie przez 10 lat. W 1932 roku zakład nie wytrzymał konkurencji i zakończył działalność.
Mimo to rafineria odegrała ważną rolę w dziejach miasta. Przez pewien czas, zanim przeprowadzono elektryfikację Skawiny, ulice były oświetlane dzięki energii elektrycznej wytwarzanej przez generator znajdujący się w rafinerii.
Pierwsza Galicyjska Fabryka Wyrobów Kamionkowych i Szamotowych w Skawinie
Początki Pierwszej Galicyjskiej Fabryki Wyrobów Kamionkowych i Szamotowych w Skawinie sięgają 1909 roku. Wówczas Rada Gminna sprzedała działki pod budowę zakładu spółce akcyjnej, której zarząd tworzyli dr Arnold Ehrenpreis, dr Ludwik Merz oraz Henryk Fränkel. Produkcję uruchomiono rok później, w 1910 roku.
Początkowo fabryka zajmowała się wytwarzaniem wyrobów kamionkowych i szamotowych. W 1917 roku rozszerzono działalność o produkcję fajansu, obejmującą m.in. talerze, filiżanki, garnki oraz całe serwisy stołowe, często ręcznie zdobione. Z powodów ekonomicznych w 1926 roku zaprzestano produkcji wyrobów kamionkowych, a dwa lata później również fajansowych.
Już w 1923 roku wprowadzono natomiast produkcję glazurowanych kafli szamotowych, które dzięki wysokiej jakości zdobyły szerokie uznanie. W 1935 roku zakład odwiedził ówczesny prezydent Polski, Ignacy Mościcki.
Po wybuchu II wojny światowej dotychczasowi właściciele opuścili kraj, zabierając ze sobą dokumentację oraz papiery wartościowe spółki. W czasie okupacji robotnicy pracowali w bardzo trudnych warunkach, a wielu z nich angażowało się w działalność konspiracyjną i partyzancką.
Pod koniec 1945 roku zakład został upaństwowiony i otrzymał nazwę Skawińskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych. Od 1949 roku rozpoczęto jego intensywną rozbudowę oraz modernizację produkcji, co przyczyniło się do systematycznego wzrostu jej skali.
Z czasem fabryka przekształciła się w przedsiębiorstwo Vesuvius Poland — nowoczesny zakład produkujący szeroki asortyment materiałów ogniotrwałych wykorzystywanych w różnych gałęziach przemysłu.
Fabryka Surogatów Kawowych „Henryck Franck i Synowie”
W 1910 roku austriacki kupiec Henryk Franck założył w Skawinie Fabrykę Surogatów Kawowych „Henryck Franck i Synowie”, potocznie nazywaną „Kawą”. Produkcję rozpoczęto 1 października tego samego roku. Początkowo w zakładzie zajmowano się suszeniem, mieleniem oraz prażeniem cykorii, a już w lipcu 1911 roku uruchomiono produkcję kawy zbożowej.
Dążąc do uniezależnienia się od zewnętrznych dostawców, fabryka rozbudowała własną infrastrukturę — powstały m.in. drukarnia opakowań, suszarnia cykorii, warsztaty, stolarnia oraz magazyny. Wzniesiono także budynki mieszkalne przeznaczone dla kadry kierowniczej i pracowników nadzoru.
Mimo trudności związanych ze światowym kryzysem gospodarczym zakład utrzymał dobrą kondycję. W czasie II wojny światowej fabryka była dalej rozwijana przez Niemców, ponieważ produkowany asortyment był dla nich istotny. W tym okresie ograniczono jednak działalność głównie do wytwarzania kawy zbożowej.
Po zakończeniu wojny zakład szybko wznowił działalność — produkcję uruchomiono ponownie już w lutym 1945 roku. Następnie, zgodnie z ówczesną polityką gospodarczą, fabryka została znacjonalizowana. W latach 50. znacznie poszerzono asortyment — oprócz dotychczasowych produktów wytwarzano m.in. koncentraty zupowe, gotowe dania, przyprawy, konserwy mięsne, przetwory owocowo-warzywne, proszki do pieczenia, zupy w proszku oraz kisiel.
W 1970 roku zrezygnowano z produkcji koncentratów spożywczych, koncentrując się na wyrobach cieszących się dużą popularnością eksportową. Do najbardziej znanych należały słone paluszki oraz kawa zbożowa „Inka”, rozpoznawalne nie tylko w Polsce, ale również za granicą.
W 1993 roku niemieckie przedsiębiorstwo rodzinne Bahlsen przejęło Koncentraty Spożywcze SA w Skawinie, nadając firmie nazwę Bahlsen Skawina. W późniejszym okresie z przedsiębiorstwa wydzielono nowe spółki, co doprowadziło do powstania trzech firm produkujących żywność: Bahlsen Polska (przekąski słodkie), Lajkonik Snacks (przekąski słone) oraz Grana (kawa).
Huta Aluminium
Przed wybuchem II wojny światowej aluminium nie było w Polsce produkowane. Pierwszy zakład tego typu powstał w Skawinie. Jego budowę realizowano etapami: w latach 1952–1954 (etap I) oraz 1958–1960 (etap II). Otrzymał nazwę Huta Aluminium Skawina.
Rozpoczęcie produkcji aluminium elektrolitycznego miało miejsce 22 lipca 1954 roku, w dniu ówczesnego święta państwowego PRL. Powstanie huty przyczyniło się do dynamicznego rozwoju miasta — wybudowano elektrownię oraz nowe osiedla mieszkaniowe. Rozwój ten był jednak tak szybki, że infrastruktura socjalna nie nadążała za rosnącą liczbą mieszkańców.
Przy zakładzie utworzono także Zakład Doświadczalny, który specjalizował się w produkcji metali o bardzo wysokiej czystości oraz syntetycznych korundów wykorzystywanych w przemyśle elektronicznym i jubilerskim.
Już na początku lat 70. zauważono negatywne skutki działalności huty, związane głównie z emisją fluoru w procesie elektrolizy. Prowadziło to do wzrostu zachorowań wśród pracowników. Wyniki badań były na tyle niepokojące, że władze Polski Rzeczpospolitej Ludowej zdecydowały się je utajnić i zakazały ich ujawniania.
Dalsze analizy wykazały liczne przypadki fluorozy nie tylko u pracowników, ale również u dzieci mieszkających w Skawinie i okolicach. Udokumentowano także szkodliwy wpływ działalności huty na środowisko naturalne — glebę, wodę, roślinność oraz zwierzęta.
W obliczu tak poważnych zagrożeń władze państwowe podjęły decyzję o zakończeniu produkcji aluminium elektrolitycznego w hucie. Na terenach po zakładzie powstały później nowe przedsiębiorstwa, m.in. Nicromet oraz Treko-Laser.
Elektrownia Skawina
Elektrownia w Skawinie została powołana uchwałą Prezydium Rządu Polski Rzeczpospolitej Ludowej w listopadzie 1952 roku. Kilka lat później, 12 listopada 1957 roku, rozpoczęto rozruch generatora oraz jego przyłączenie do krajowej sieci energetycznej. Wówczas energia elektryczna z elektrowni po raz pierwszy trafiła do odbiorców.
Ze względu na odpowiednie warunki terenowe, istniejącą infrastrukturę wodną oraz zaplecze nawęglania podjęto decyzję o dalszej rozbudowie zakładu. W jej trakcie wykorzystano m.in. spiętrzenie wody w kanale chłodzącym do budowy dodatkowej elektrowni wodnej.
W grudniu 1961 roku elektrownia osiągnęła moc zainstalowaną na poziomie 550 MW, stając się wówczas największą elektrownią w Polsce. Znaczna część wytwarzanej energii była kierowana do pobliskiej Huty Aluminium.
W 1989 roku zakład został połączony z systemem ciepłowniczym w Krakowie. Obecnie Elektrownia Skawina stanowi ważne źródło ciepła zarówno dla Krakowa, gdzie pokrywa ponad 25% zapotrzebowania, jak i dla samej Skawiny.
Huta Szkła
Pod koniec lat 30. XX wieku krakowski kupiec Józef Cebulski zakupił teren pod budowę Huty Szkła w Skawinie. Obszar ten znajdował się w pobliżu rampy kolejowej przy drodze do Kopanki (dzisiejsza ul. Energetyków), pomiędzy trasą prowadzącą do Oświęcimia a linią kolejową. Zaawansowane prace budowlane zostały jednak przerwane przez wybuch II wojny światowej
Produkcję uruchomiono dopiero w 1944 roku, początkowo na niewielką skalę. W zakładzie wytwarzano głównie szkło użytkowe, takie jak lampy naftowe, szklanki, kufle do piwa, spodeczki, salaterki, różnego rodzaju galanterię szklaną oraz dewocjonalia.
W 1950 roku fabryka została upaństwowiona i włączona do Zjednoczenia Przemysłu Szklarskiego w Sosnowcu. Samodzielność przedsiębiorstwo odzyskało dopiero w 1990 roku, jednak zbiegło się to z poważnymi problemami finansowymi. Warunkiem dalszego funkcjonowania była spłata zadłużenia, co okazało się dużym obciążeniem dla zakładu.
We wrześniu 1993 roku sąd ogłosił upadłość Huty Szkła. Nowym właścicielem został w czerwcu 1995 roku Antoni Fudalej. Mimo prób kontynuowania działalności, po 2000 roku zainteresowanie krajowymi wyrobami szklanymi zaczęło spadać. Obecnie firma „Fudaley” nie prowadzi już produkcji.